Egzamin Maturalny 2018/2019

0
938

 

Wewnątrzszkolna informacja o sposobie przeprowadzania egzaminu maturalnego
w “nowej” formule obowiązująca w roku szkolnym 2018/19
w Technikum Elektronicznym (pdf)

 

Ostatni dzwonek, czyli chronologiczny przegląd treści ułożony z myślą

o  przygotowujących się do egzaminu maturalnego z języka polskiego

Starożytność:

  1. Jaką rolę kulturotwórczą spełniał i spełnia nadal dorobek antyku.

Literatura i sztuka antyku, obok Biblii, jest drugim, ogromnie ważnym źródłem późniejszej twórczości artystów całej Europy. Nawiązywano do kultury starożytności w różny sposób. Po pierwsze czerpano z zasobu motywów, wątków, symboli zawartych w mitach, eposie, tragedii i poezji. Tradycja antyczna znajduje także odbicie we współczesnej poezji i prozie, wciąż nawiązują poeci i pisarze do mitu ikaryjskiego (np. wiersz Stanisława Grochowiaka pt. Ikar, Ernesta Brylla pt. Wciąż o Ikarach głoszą, opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza pt. Ikar). Do antyku nawiązywali twórcy renesansowi jak np. J. Kochanowski, twórcy oświe­ceniowi np. I. Krasicki, a także dziewiętnasta – i dwudziesto-wieczni prozaicy np. Stefan Żeromski. Twórcy współcześni odwołują się do mitów, do postaci mitycz­nych, autorów antycznych, takich jak Homer, Safona, Sofokles, Horacy, podej­mują wciąż na nowo klasyczne gatunki – przykładem może być pieśń lub epos współczesny. Wiele nawiązań poetyckich można znaleźć w podręczniku, np. wiersz pt. Homer J.B. Ożoga, Larum Urszuli Kozioł, Ikar S. Grochowiaka, Nike, która się waha Zbigniewa Herberta. Bardzo ważnym składnikiem twórczości poetów takich jak Tuwim, Staff, Iwaszkiewicz, Grochowiak jest właśnie antyk. Współcześni twórcy przejęli nie tylko wątki i motywy tematyczne, lecz inspiracją stały się filozofia, sztuka i nauka tej odległej epoki.

 

  1. Dlaczego współczesny człowiek powinien znać Biblię nie tylko ze względów religijnych?

Przede wszystkim dlatego, że jest ona źródłem tematów, motywów i wartości podejmowanych we współczesnej sztuce. Człowiek współczesny, który nie zna Biblii, nie tylko nie rozumie szeregu lektur powstałych w przeciągu naszej ery, lecz także nie pojmuje wielu dzieł sztuki współczesnej. Biblia jest źródłem myśli filozoficznej i religijnej, jest księgą mądrości, a oprócz tego prezentuje ludzkie wzory i postawy, które są w literaturze przywoływane, oceniane, pochwa­lane lub krytykowane. Okazuje się, że biblijne motywy fabularne bywają wciąż aktualne, współczesne dzieła, nawet filmy podejmują je wciąż na nowo. Biblia jest także źródłem stylizacji językowej, współcześni twórcy przyswajają sobie gatunki biblijne, słownictwo, język czy rytm. Aby umieć rozpoznać podobne zabiegi, trzeba choć w niewielkiej mierze znać Biblię.

  1. Wskaż konkretne znane ci kontynuacje i nawiązania do Biblii.

Nawiązania do Biblii znajdowaliśmy w utworach Jana Kochanowskiego, nie tylko w jego tłumaczeniu Psalmów, lecz także w pieśniach np. Czego chcesz od nas, Panie za twe hojne dary. Nawiązywali do stylu biblijnego także wielcy polscy romantycy: Adam Mickiewicz – choćby w Księgach narodu i pielgrzymstwa  polskiego, w Dziadach, w wielu innych dziełach, Juliusz Słowacki w Hymnie Smutno mi Boże czy w Balladynie. Nie sposób nie wspomnieć tu nagrodzonego Noblem dzieła H. Sienkiewicza pt. Quo vadis. Wiele nawiązań i kontynuacji znajdujemy w poezji współczesnej. Oto Kain i Abel Kazimiery Iłłakowiczówny, Żona Lota Wisławy Szymborskiej, U wrót doliny Herberta, Lektura, Piosenka o końcu świata Miłosza itd.

Proponuję następującą “notkę” nawiązań do Biblii w historii literatury:

  • średniowiecze – poezja religijna – Bogurodzica, Żale Matki Boskiej pod krzyżem.
  • renesans – Psalmy, Pieśni J. Kochanowskiego,
  • Rytmy M. Sępa Szarzyńskiego,
  • Kazania ks. Skargi.
  • barok – poezja D. Naborowskiego – np. Krótkość żywota.
  • oświecenie – twórczość Karpińskiego (kolędy).
  • romantyzm – Dziady i Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego A. Mickiewicza,
  • Balladyna i poezje Słowackiego,
  • Poezje C.K. Norwida,
  • Nie-Boska Komedia Z. Krasińskiego.
  • Młoda Polska – Hymny Kasprowicza i utwory T. Micińskiego, a także motyw franciszkański w twórczości Kasprowicza i Staffa.

Powyższy zestaw nie wyczerpuje tematu, lecz pozwala już zauważyć, że nawiązania do Biblii mogą przywoływać stałe motywy tematyczne: np. wizję szatana, wątek Apokalipsy, grzech pierworodny lub odwoływać się do kompozy­cji – gatunków czy stylu Biblii.

  1. Zaprezentuj wielkie osobowości literatury antycznej.

Do najwybitniejszych poetów tego okresu należeli:

            Safona – poetka żyjąca na wyspie Lebos, gdzie pisała pieśni weselne, hymny, pieśni miłosne. Poetka miała duże znaczenie dla jej współczesnych, określali ją krótkim mianem “Poetka”. Ważna była rola mecenasa i opiekuna, którą Safona przyjęła dla gromady dziewcząt, żyjących na wyspie Lebos. Z poetką łączył je kult bogini Afrodyty i poezji, serdeczna przyjaźń i fakt, że Safona starała się wpoić im podstawy wychowania oraz nauczyć podstaw muzyki.

Utwór “Pogarda dla niej nie znającej poezji” wyraża przekonanie o nieprzemijalności poezji, o wieczności sztuki. Tylko przez obcowanie ze sztuką, przez jej tworzenie zapewnić sobie można pamięć przyszłych pokoleń     , swoistą nieśmiertelność.

            Tyrtajos – to starożytny wódz Sparty. Do pamięci potomnych przeszedł jako symbol poety – bojownika, patrioty głoszącego hasło, że zaszczytnie jest walczyć i umierać za ojczyznę. Od jego imienia określa się poezję czynu jako poezję tertyjską. Ma ona zagrzewać do walki, opiewać bohaterstwo i wielkość tych, którzy oddali swoje życie za swój kraj.

Jednym z nielicznych, zachowanych do dzisiaj utworów Tyrtajosa jest “Rzecz to piękna…”. Jest to wiersz – apel wzywający do walki w obronie ojczyzny, której wolność jest zagrożona. Poeta wzywa do wytrwania na posterunku oraz gotowości oddania życia za swój kraj.

            Anakreont – poeta, który opiewał Erosa, bożka miłości, a także sięgał w swych utworach po motyw tańca i ucztowania. Od jego imienia określono gatunek literacki – anakreontyk. Jest to krótki utwór poetycki, sławiący biesiady, uroki życia, erotykę. Anakreontyk zachowuje żartobliwy dystans do życia. Najczęstszym motywem jego utworów są piękne kobiety, lejące się obficie wino, muzyka i śpiew.

            Symonides – jeden z najbardziej znanych twórców epigramatów. Epigramaty to krótkie utwory o treści poważnej lub żartobliwej (ironicznej), zawierają jakąś myśl lub pouczenie. Jednak prócz nich pisał także hymny, elegie, dytyramby, treny, epinicje (pieśni triumfalne), skalie (pieśni biesiadne) oraz peany (okrzyki pochwalne i dziękczynne). Wyrażał przekonanie o niepewności ludzkiego bytu i zmienności losu. Każdy dzień może się różnić od poprzedniego, gdyż los jest kapryśny i lubi płatać figle.

            Horacy – największy poeta rzymski. Znajdował się pod opieką Mecenasa, dzięki czemu mógł bez przeszkód poświęcać się pisaniu. Świat tworzony przez Horacego jest pełen pogody i optymizmu. Poeta nawoływał do zachowania “złotego środka”, czyli umiaru, we wszystkich dziedzinach życia. Napisał wiele epodów (utworów odnoszących się do ówczesnego życia politycznego), satyr (w których walczył z wadami społeczeństwa) oraz listów i pieśni. Horacy jest twórcą myśli, która bardzo często powtarzała się u późniejszych twórców. Mianowicie ten starożytny poeta stwierdził, iż poezja nie przemija, a jej autor może przez swoje dzieła stać się nieśmiertelnym. Hasło “Exegi monumentum” stworzone przez Horacego funkcjonowało w literaturze jeszcze przez wiele wieków. Poeta zyskał sobie dwoistą naturę: śmiertelną i nieśmiertelną. “Nie wszystek umrę” (“Non omnis moriar) mówi Horacy, wyrażając w ten sposób przekonanie o własnej nieśmiertelności. 

  1. Jak mity wyjaśniają wielkie tajemnice istnienia: stworzenie świata, pochodzenie bogów, ludzi, przemianę pór roku, śmierć i życie pośmiertne człowieka itp.

                        Mit jest opowieścią, która wyraża i organizuje wierzenia danej społeczności, opowiada zwłaszcza o początkach istnienia świata, powstaniu bogów, ludzi lub wyraża emocje np.: lęk, radość

            Funkcje mitów:

  1. a) poznawcze – czyli dzięki mitom ludzie wyjaśniali pewne niezrozumiałe zjawiska przyrody np.: burzę z piorunami
  2. b) światopoglądowe – mity były podstawą wierzeń religijnych
  3. c) sakralne – mity przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów nakazywały jak czcić bogów

            Mity dzielimy na:

  1. a) teogoniczne – o powstaniu bogów
  2. b) kosmogoniczne – o powstaniu świata
  3. c) antropogeniczne – o powstaniu człowieka
  4. d) genealogiczne – o historii rodów

POCHODZENIE CZŁOWIEKA

Wg mitologii greckiej pojawienie się człowieka na ziemi otrzymujemy w dwóch wersjach. Jedna z nich wynika z mitu prometejskiego: to Prometeusz miał ulepić figurę ludzką z gliny i łez, człowiek ten był słaby, kruchy, bezradny wobec świata. Prometeusz wykradł bogom ogień, podarował go ludziom, by mogli ogrzać się i bronić się przed niebezpieczeństwami natury. Wersja ta silnie wiąże się z kultem ognia – towarzyszącego człowiekowi od zarania dziejów.

Drugie wyjaśnienie jest inne: oto ziemia urodziła ludzi samoistnie jako najlepsze owoce. I tak ludzkość funkcjonuje w ramach słynnych eonów zwanych także wiekami:

  1. Wiek złoty – za czasów Kronosa. To były czasy arkadyjskie – lata obfitości i radości bez lęku przed śmiercią, bez pracy, bez smutków, bez starości.
  2. Wiek srebrny – pokolenie następne, dzieło bogów. To byli już ciemni “zjadacze chleba”. Rządziły nimi matki. Zniszczył ich Zeus. wiek brązowy – “Lud brązowy” – spadł z drzewa. Uwielbiał wojny używał oręża z brązu, był okrutny i bezczelny, wyginął od czarnej śmierci.
  3. Drugi wiek brązowy – poczęty przez bogów, był już szlachetniejszy i został końcu zamieniony na herosów.
  4. Wiek żelazny – czyli obecny – potomkowie czwartego ludu, ale niestety niegodni: kłótliwi, niesprawiedliwi, zazdrośni. Koniec nie jest znany.

 

  1. Kompozycja „Antygony” Sofoklesa wzorem klasycznej tragedii greckiej.

Sofokles stosuje dokładnie schemat tragedii greckiej uwzględniając:

  • zasadę trzech jedności: czasu – akcja trwa od świtu do zmierzchu, miejsca – wszystko rozgrywa się przed pałacem króla Teb, wieści spoza terenu przynosi posłaniec, akcji – jeden wątek rozwijający się wokół rozkazu Kreona i czynu Antygony.
  • układ tragedii zachowuje kolejność: prolog, parados, episodia, stasima, exodos.

Istotą zdarzeń jest tragizm Antygony i Kreona – w rezultacie katastrofa bohaterów. Na scenie równocześnie wypowiadają się najwyżej trzy postacie, bohaterowie nie ulegają przemianom przez cały czas trwają przy swoich racjach i poglądach Zawiązaniem akcji jest rozkaz Kreona i złamanie go, punktem kulminacyjnym ujawnienie i wyrok skazujący sprawcę Antygonę w rezultacie śmierć dosięga głównych bohaterów, oprócz Kreona, który pozostaje samotny i obarczony odpowiedzialnością za zaistniałe wypadki.

 

  1. Wyjaśnij pojęcie tragizm i konflikt tragiczny na przykładzie „Antygony”.

            Tragizm – jest to sytuacja, w której bohater musi dokonać wyboru pomię­dzy dwiema równorzędnymi racjami. Każda decyzja, jaką podejmie, wywoła negatywne skutki. Natomiast konflikt tragiczny stanowi istotę tragedii, jest to właśnie istnienie dwóch równorzędnych racji, pomiędzy którymi nie sposób dokonać wyboru. Przykładem mogą być losy bohaterów dramatów Sofoklesa.

Na czym polega tragizm Antygony – bohaterki tragedii Sofoklesa? Antygona musi dokonać wyboru między dwoma racjami, z których obie są równie ważne i sprzeczne ze sobą. Jako kochająca siostra, wierna prawu boskiemu, czuje się zobowiązana do pochowania i uczczenia zwłok brata Polinejkesa. Jeśli tego nie uczyni, nie tylko ciało zmarłego zostanie pohańbione, lecz wg wierzeń religijnych Greków dusza Polinejkesa nie zazna spokoju. Z kolei, z drugiej strony Antygona wejdzie w konflikt z prawem państwowym, gdyż Kreon zabronił pod karą śmierci pochować Polinejkesa, uznając go za zdrajcę. Wybierając pomiędzy posłuszeństwem prawu boskiemu a rozkazowi królewskiemu, Antygo­na wybierze, zgodnie ze swoim sumieniem, prawo boskie i wypełni obowiązki siostry, kochającej zmarłego brata. Poniesie za to śmierć.

A czy w przypadku Kreona także możemy mówić o sytuacji tragicznej?

Tak, gdyż Kreon musiał wybierać pomiędzy działaniem, które nakazywało mu sumienie i uczucia rodzinne, a decyzją konieczną do utrzymania autorytetu władzy. Wydając rozkaz królewski, zabraniający pochowania Polinejkesa, miał na celu dobro społeczne, gdyż uznawał czyn Polinejkesa, który zaatakował Teby, wchodząc w sojusz z królem Adrastosem, za czyn zdrajcy. Z drugiej strony, Antygona była członkiem rodu królewskiego i narzeczoną syna Kreona – Hajmona. Mając na celu dobro jednostki – tzn. swego syna i Antygony, Kreon mógł cofnąć rozkaz, lecz nadszarpnąłby swój autorytet i mógł zostać posądzony nie sprawiedliwość nie sprawiedliwość i kumoterstwo. Wybierając zaś dobro społeczne, utrzymanie silnej władzy i interesy państwa naraził się bogom, bo pogwałcił prawa religijne, nakazujące pochować zwłoki zmarłego.

  1. Wyjaśnij rodowód i znaczenie wyrażeń: pięta Achillesa, puszka Pandory, koń trojański, nić Ariadny, labirynt, paniczny strach, syzyfowe prace.

 Pięta Achillesa – potocznie w ten sposób określa się słabą stronę człowie­ka, dziedzinę, w której źle się czuje, czy której nie zna. Pochodzi z mitu o Achillesie, którego jedynym słabym punktem ciała była pięta, gdyż matka, Tetyda, kąpiąc w źródle “uodporniającym” na wszelkie strzały i skaleczenia, trzymała go właśnie za piętę – jedyny punkt nie zamoczony w cudownych wodach. Przez tę słabość Achilles zginął – bowiem Parys ze swego łuku trafił właśnie w to jedyne słabe miejsce – słynną piętę Achillesa.

Puszka Pandory – przenośnie jest to “źródło wszelkich nieszczęść i kłopotów”. W mitologii greckiej Pandora – pierwsza kobieta – od każdego z bogów otrzymała w prezencie jakiś sposób na unieszczęśliwianie ludzi. Od Zeusa otrzy­mała właśnie tajemniczą puszkę, którą miała ofiarować swojemu mężowi. Poślu­bił ją brat Prometeusza. Gdy otworzył “puszkę Pandory” wyfrunęły z niej wszystkie smutki, zmartwienia i nieszczęścia, które odtąd wciąż trapią ludzkość.

Koń trojański – był to wymysł Odyseusza, wodza greckiego, który po długotrwałym oblężeniu Troi upozorował, że Grecy są zwyciężeni i odstępują od miasta, a w darze zwycięzcom pozostawiają olbrzymiego, drewnianego konia, Oczywiście był to podstęp – wewnątrz konia siedzieli ukryci wojownicy. Gdy Trojanie wprowadzili “dar” do miasta, nocą żołnierze wyszli z konia, napadli miasto i zwyciężyli. Odtąd określenie “koń trojański” oznacza podstępny, niebez­pieczny dar, który w rzeczywistości przynosi zgubę.

Nić Ariadny – Gdy ukochany Ariadny – Tezeusz – musiał wejść do Labiryntu, by zabić ukrytego tam potwora, Ariadna wręczyła mu kłębek nici, dzięki któremu mógł wrócić do wyjścia, gdyż zaczepił nić, wchodząc do gmachu. Stąd “nić Ariadny” oznacza dziś sposób na wyjście z trudnej sytuacji, pomoc w wybrnięciu z “zawiłych” tarapatów.

Labirynt – budowla o skomplikowanym układzie wnętrza, składającego się z wielkiej liczby sal i krętych, krzyżujących się korytarzy.

Paniczny strach – (panika) pochodzi od imienia greckiego bóstwa: Pana. Był on opiekunem pasterzy i płodności trzód, a strach budził Pan przez swoje przeraźliwe krzyki, które budziły ludzi śpiących w czas południowej sjesty. Paniczny strach oznacza m.in. przerażenie ludzi zerwanych ze snu.

Syzyfowa praca – bezowocny trud.

  1. Wyjaśnij sens i pochodzenie wyrażeń: jabłko Adama, Kalinowe znamię, arka Noego, Sodoma i Gomora, manna z nieba.

 Jabłko Adama – Legenda głosi, że gdy Adam dał się namówić na spróbowanie zakazanego owocu, kawałek jabłka utkwił mu w gardle. Do dziś nazwa ta funkcjonuje w medycynie – oznacza chrząstkę w krtani – wyraźnie widoczną u szczupłych mężczyzn.

Kainowe znamię – jest to piętno zbrodniarza, bratobójcy. Kain, z zazdrości o miłość Boga zabił swojego brata Abla, za co Bóg napiętnował go znamieniem na czole. Biblijny motyw Kaina i kainowej zbrodni (bratobójstwa) pojawia się wielokrotnie w literaturze – np. w Balladynie J. Słowackiego.

Arka Noego – Bóg postanowił zniszczyć ziemię i zgładzić ludzkość poprzez ogromny potop. Lecz ponieważ Noe był człowiekiem prawym, Bóg
zechciał go oszczędzić i kazał mu zbudować arkę, w arce zaś skryć się z rodziną
i zabrać po parze zwierząt wszelkiego gatunku. W ten sposób Noe wraz z rodziną
przetrwał potop i odnowił życie na Ziemi.

Sodoma i Gomora – dwa miasta nad Morzem Martwym, ukarane przez
Boga za szczególne grzechy mieszkańców m.in. zboczenia seksualne. Do dziś
określenie “Sodoma i Gomora” jest żywe w języku, oznacza miejsca, gdzie odbywają się rzeczy występne, niemoralne (gniazdo rozpusty).

Manna z nieba – jest to jeden z cudów, które Bóg zesłał narodowi izraelskiemu, wędrującemu pod wodzą Mojżesza przez pustynię do Ziemi Obie­canej. Podróż ta trwała 40 lat. Bóg żywił wędrujących zsyłając z nieba jadło, zwane manną. Stąd też znaczenie przenośne określenia – manna z nieba, czyli cudowny ratunek, dar od Boga.

  1. Jakie znasz przypowieści biblijne i jakie prawdy zawierają?

Przypowieść O siewcy opowiada o tym, jak ziarno rozsiewane przez siewcę padało na różne podłoże. Raz padło na drogę i wydziobały je ptaki, nie wzeszło na kamiennym podłożu, ani pomiędzy cierniami. Dopiero gdy ziarno trafiło na żyzną glebę, wydało plon bogaty. Łatwo odczytać znaczenie tej przypowieści, odnaleźć jej sens, który dotyczy ziarna mądrej nauki Słowa Bożego, które nauczy­ciel rozsiewa między słuchaczy. Przypowieść zawiera nakaz, by być żyzną glebą, chłonnym słuchaczem, który odnajdzie pożytek z nauki. Z kolei przypowieść O synu marnotrawnym ukazuje, iż Bóg cieszy się z każdego nawróconego wiernego, choćby zgrzeszył on wcześniej i odszedł od wiary, lecz powrócił. Myśl tę ilustruje przykład ojca, który wita radośnie marnotrawnego syna, wracającego z włóczęgi. Powrót do rodziny traktuje tak, jakby umarły syn ożył.

Przypowieść O miłosiernym Samarytaninie prezentuje wzór prawdziwej miłości bliźniego. Samarytanin, który w przypowieści pomógł rannemu człowie­kowi, pielęgnował go, podzielił się swoim majątkiem, okazał się symbolem miłosierdzia i współczucia człowieka dla człowieka. Po dziś dzień samarytanin oznacza człowieka litościwego i miłosiernego.

 Średniowiecze:

  1. Jakie znasz cechy charakteryzujące epokę średniowiecza?

Średniowiecze charakteryzują: uniwersalizm, teocentryzm oraz dwujęzyczność i anonimowość literatury, rękopiśmiennictwo, filozofia, motyw śmierci. (NW)

Uniwersalizm, czyli “jednolitość” epoki polegał na tym, że państwa Europy były podporządkowane jednej władzy kościelnej i świeckiej. W całej Europie dominował Kościół, wszystkie państwa uznawały zwierzchnictwo papie­ża. Z kolei władzę świecką sprawował cesarz – władca Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, wyrosłego na gruzach Imperium Rzymskiego. W konse­kwencji “urzędowym” językiem państw europejskich była łacina, a poszczególne państwa dopiero zaczynały się wyodrębniać. Fakty te spowodowały, iż Europa była uniwersalną całością – stąd cecha: uniwersalizm.

Teocentryzm – to ogólnie panująca filozofia, która w centrum świata umieszczała Boga (theos – Bóg). Bóg, który stworzył świat, uosabiał dobro, piękno i prawdę. Ludzie uznawali wyższość dóbr duchowych nad doczesnymi, różne zjawiska przyrody interpretowano jako znaki od Boga, a w filozofii dominowała myśl o życiu pośmiertnym. Religii i jej założeniom podporządkowana była sztuka i literatura. Anonimowość literatury polegała na tym, iż autorzy dzieł często nie ujawniali swego nazwiska. Ważna była bowiem wartość dzieła, autor natomiast skromnie usuwał się w cień. Dwujęzyczność literatury średniowiecza to równo­czesne funkcjonowanie łaciny i języków narodowych. Językiem uniwersalnym, wspólnym wszystkim ludziom wykształconym była łacina i nawet wówczas, gdy wykształciły się języki narodowe, istotne dzieła tworzono w języku łacińskim. 

  1. Jakie wzorce parenetyczne propaguje literatura średniowiecza?

W oparciu o poznaną literaturę średniowiecza możemy mówić o trzech wzorcach parenetycznych – czyli ideałach, wzorach do naśladowania propagowa­nych w tej epoce. Pierwszy to ideał rycerza – wzorem takim jest np. Roland ze słynnej, francuskiej Pieśni o Rolandzie. Drugi to ideał władcy – tu za przykład może nam posłużyć portret Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego, jaki odrysowuje Gall Anonim w Kromce polskiej. Trzeci to ideał świętego (ascety), a przykładem takiego wzoru osobowego może być św. Aleksy z Legendy o św. Aleksym. Oprócz tych “podstawowych” propozycji średniowiecznej literatury, warto wspomnieć także postawę św. Franciszka z Asyżu. To także wzór parane­tyczny – model wiary radosnej, pełnej miłości do bliźnich, do natury, do świata. Można zaryzykować twierdzenie, że jest to swoisty wariant wzoru świętego. Tak, lecz zwróćmy uwagę, że bardzo odmienny, uniwersalny, trwały do dziś – konty­nuowany np. przez ks. Jana Twardowskiego w jego poezji.

  1. ”Bogurodzica” jako najstarszy zabytek polskiego piśmiennictwa. Wyjaśnij pojęcie archaizm.

Bogurodzica jest zabytkową polską pieśnią religijną i rycerską. Dwie pierwsze zwrotki to najstarsza część Bogurodzicy – pochodzi z pierwszej połowy XIII wieku, choć spisana została w początkach XV wieku. W późniejszym okresie utwór bardzo się rozrósł, gdyż dopisywano kolejne zwrotki, poza tym popularność i wymowa Bogurodzicy sprawiły, iż uznano ją za pierwszy hymn polski. Autorstwo najstarszej części przypisywano św. Wojciechowi – wg piętnastowiecznej legendy. Bogurodzica jest wierszem zdaniowo-rymowym. Pierwsza jej zwrotka skierowana jest do Matki Boskiej, druga do Chrystusa. Jest ona ciągiem próśb modlitewnych: do Matki Boskiej, aby pośredniczyła u swego syna Chrystusa a Syna Bożego o wysłuchanie modlitwy, o dobrobyt w życiu ziemskim i wieczne życie po śmierci. Zwraca uwagę symboliczna liczba 4, do której często nawiązywali ludzie średniowiecza, którą współtworzą w Bogurodzicy święte osoby: Matka Boska, Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel. W Bogurodzicy zauważamy wiele historycznych form gramatycznych, archaizmów składniowych, leksykalnych i fonetycznych. Np. w funkcji wołacza występują mianowniki (Bogurodzica za­miast Bogurodzico!), stare formy trybu rozkazującego: zyszczy!, spuści! (pozy­skaj, ześlij!), wyrazy, w których nie nastąpił jeszcze przegłos polski: (zwolena, sławiena zamiast zwolona, sławiona). Całe teksty – już nie pojedyncze zdania a średniowieczne teksty polskie pochodzą z XIII i XIV wieku. Bogurodzica – pieśń maryjna, powstały w XIII wieku, choć spisany w początkach piętnastego.

Archaizm – element języka, traktowany jako przestarzały i nie używany. A. są pozostałością minionych epok, funkcjonowanie niektó­rych we współczesnej polszczyźnie wskazuje na to, że były elementy języka bardzo często używane i dzięki temu zachowały się do dziś. Wiele a. zanikło całkowicie, o ich istnieniu wiedzą jedynie historycy ję­zyka i literatury. Wyrazy, które zanikły, mimo że przedmioty, które na­zywały, nadal istnieją, noszą nazwę archaizmów słownikowych; w tym wypadku wyrazy rodzime zostały wyparte przez atrakcyjniejsze wyrazy obcego pochodzenia (księgotłocznik – drukarz, ciasnocha – koszula) lub kiedy z kolei wyrazy rodzimego pochodzenia wypierają leksemy ob­ce (industria – przemysł, hawiernia – kopalnia). Wyrazy, które zanikły, ponieważ przestały istnieć dane przedmioty al­bo zjawiska, nazywamy archaizmami rzeczowymi. Zalicza się do nich wyrazy określające typy kar, np. pręgierz, dyby, a także nazywające ro­dzaje pokrewieństwa: świekier, świekra (rodzice męża), zastąpione przez teścia i teściową – wyrazy określające kiedyś wyłącznie rodziców żony, podobnie stryj, stry­jenka – wuj, wujenka itp.

  1. Podaj przykłady literackiej realizacji dance macabre w polskim średniowieczu.

            Dance macabre oznacza taniec śmierci. Jest to bardzo popularny w średniowieczu temat, który ukazuje, śmierć jest wszechobecna, wszechwładna i dotyczy każdego człowieka – bez względu na jego stanowisko, pochodzenie czy majątek. Motyw ten ukazuje śmierć, która zaprasza do tańca przedstawicieli różnych stanów. Może to być motyw ukazany w rysunku lub w słowie – np. dialog śmierci ze zwykłym człowiekiem. W polskiej literaturze przykładem jest Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią. Śmierć ukazywana była różnie – np. jako zwłoki ulegające rozkładowi, potem jako szkielet z kosą w ręku. Zawsze zaś prowadzi procesję wszystkich stanów: od cesarza i papieża, kardynałów, bogaczy, po chłopów i biedaków do grobu – gdyż śmierć czeka każdego, bez względu na to co znaczy dany człowiek na ziemi.

  1. Wymień utwory uznawane jako arcydzieła średniowiecznej literatury.

Wśród tytułów wymienionych jako arcydzieła literackie epoki średniowie­cza, bezwzględnie znaleźć się powinien: Wielki testament Franciszka Villona. Dzieło to podejmuje bowiem dwa słynne motywy tematyczne: miłość i śmierć. Istotnym problemem ukazanym w tym utworze jest przemijalność ludzkiego istnienia, życia i świata. Villon prze­plata komizm z liryzmem, wątki wysokie ze sprośnościami, pytając nostalgicznie – gdzie są niegdysiejsze śniegi… Sam – poeta przeklęty – mieszkaniec paryskiej ulicy, ukazuje kruchość istnienia, przywołując znane postacie w opowieściach o paniach i o panach “minionego czasu”. Inne trwałe dzieło, do którego wielokrotnie nawiązuje późniejsza kultura, to Dzieje Tristana i Izoldy. Konflikt między honorem i miłością, a także ukazanie miłości jako uczucia dominującego i niszczącego wszelkie inne aspekty życia, okazał się uniwersalny. Trzecim dziełem średniowiecznym jest Pieśń o Rolandzie ukazująca ideał rycerza. Literatura średniowieczna często propagowała wzorce parenetyczne. Znany był ideał króla (władcy) i ideał ascety. Pieśń o Rolandzie w sposób bardzo ciekawy przedstawia wzór rycerza. Prowokuje czytelników, nawet współczes­nych, do dyskusji na temat wagi honoru a życia żołnierzy, wierności władcy, czynów rycerskich itp.

 

 

 

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here